Ψηφιακή κυριαρχία ή ψηφιακή αποικία: το διακύβευμα των δημόσιων προμηθειών στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης
Η συζήτηση για την ψηφιακή κυριαρχία στην Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι πλέον αφηρημένη ή θεωρητική. Έχει άμεσες δημοσιονομικές, γεωπολιτικές και αναπτυξιακές συνέπειες, οι οποίες συμπυκνώνονται με ιδιαίτερη ένταση στην πολιτική δημόσιων προμηθειών υπολογιστικών υποδομών και υπηρεσιών νέφους. Σήμερα, ένα σημαντικό μέρος των δημόσιων πόρων κατευθύνεται στην ενοικίαση υποδομών από αμερικανικούς και κινεζικούς τεχνολογικούς κολοσσούς, με αποτέλεσμα τη διαρκή εκροή κεφαλαίων, τη δημιουργία δομικών εξαρτήσεων και τον περιορισμό της ευρωπαϊκής τεχνολογικής αυτονομίας.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, αναγνωρίζοντας αυτόν τον κίνδυνο, προωθεί συστηματικά την έννοια του «κυρίαρχου νέφους» μέσα από το Cloud Sovereignty Framework της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το οποίο δημοσιεύθηκε τον Οκτώβριο του 2025. Το πλαίσιο αυτό εισάγει μια ολιστική αντίληψη κυριαρχίας που συνδέει τη νομική δικαιοδοσία, την τεχνολογική διαφάνεια, τη λειτουργική αυτονομία και τη βιωσιμότητα των υποδομών.
Η πολιτική προμηθειών ως εργαλείο βιομηχανικής και ψηφιακής στρατηγικής
Στον πυρήνα του Cloud Sovereignty Framework βρίσκονται οκτώ στόχοι κυριαρχίας, από τη στρατηγική και νομική έως την τεχνολογική και περιβαλλοντική. Κοινός παρονομαστής τους είναι ότι η πραγματική κυριαρχία δεν διασφαλίζεται με συμβατικές ρήτρες, αλλά με έλεγχο της υποδομής, του λογισμικού και της γνώσης. Αυτό έχει άμεσες συνέπειες για την πολιτική προμηθειών: όταν το Δημόσιο επιλέγει λύσεις που ελέγχονται από εταιρείες εκτός ΕΕ, ακόμη και αν αυτές λειτουργούν «ευρωπαϊκές» εγκαταστάσεις, παραμένει εκτεθειμένο σε ξένες νομοθεσίες, αλλαγές εταιρικού ελέγχου και αδιαφανείς τεχνολογικές εξαρτήσεις.
Η προτίμηση τοπικών και ευρωπαϊκών παρόχων υπολογιστικών υποδομών δεν αποτελεί προστατευτισμό, αλλά συνειδητή επένδυση στη στρατηγική ανθεκτικότητα. Οι στόχοι SOV-1 (Στρατηγική Κυριαρχία) και SOV-5 (Κυριαρχία Εφοδιαστικής Αλυσίδας) του πλαισίου δείχνουν καθαρά ότι η αξία δημιουργείται όταν οι δημόσιες δαπάνες μετατρέπονται σε επενδύσεις εντός της ευρωπαϊκής οικονομίας, δημιουργώντας θέσεις εργασίας, τεχνογνωσία και οικοσυστήματα καινοτομίας.
Ανοιχτό λογισμικό και υλισμικό ως προϋπόθεση κυριαρχίας
Ιδιαίτερη σημασία έχει ο στόχος SOV-6 (Τεχνολογική Κυριαρχία), ο οποίος συνδέει άρρηκτα την ψηφιακή αυτονομία με τη χρήση ανοιχτών προτύπων και ανοιχτού λογισμικού. Χωρίς πρόσβαση στον πηγαίο κώδικα, χωρίς δικαίωμα επιθεώρησης, τροποποίησης και μετεξέλιξης των συστημάτων, η έννοια της κυριαρχίας παραμένει κενή περιεχομένου. Το ίδιο ισχύει και για το υλισμικό: η διαφάνεια στο firmware, στους επιταχυντές και στις υποδομές υψηλών επιδόσεων αποτελεί κρίσιμο παράγοντα μακροπρόθεσμης ανεξαρτησίας.
Πρωτοβουλίες όπως το Sovereign Cloud Stack δείχνουν στην πράξη ότι η συνεργασία γύρω από ανοιχτές τεχνολογίες επιτρέπει σε μικρότερους ευρωπαϊκούς παρόχους να ανταγωνιστούν τα κλειστά οικοσυστήματα, μειώνοντας τα φαινόμενα εγκλωβισμού και ενισχύοντας τη διαλειτουργικότητα. Σε αυτό το πλαίσιο, η πολιτική «αγοράζουμε ευρωπαϊκά» αποκτά νόημα μόνο όταν συνδυάζεται με «αγοράζουμε ανοιχτά».
Τεχνητή νοημοσύνη: από την εξάρτηση στη γλωσσική και πολιτισμική αυτονομία
Η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο κρίσιμη στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης. Τα μεγάλα εμπορικά μοντέλα που φιλοξενούνται σε υποδομές εκτός ΕΕ όχι μόνο είναι ενεργοβόρα και ακριβά, αλλά ενσωματώνουν και γλωσσικές, πολιτισμικές και κανονιστικές προκαταλήψεις. Η ευρωπαϊκή στρατηγική οφείλει να δώσει προτεραιότητα σε χαμηλού κόστους, πλήρως ανοιχτά μοντέλα, τα οποία θα εκπαιδεύονται στην τοπική γλώσσα και με τοπικό εκπαιδευτικό και διοικητικό περιεχόμενο.
Ο στόχος SOV-3 (Κυριαρχία Δεδομένων και ΤΝ) καθιστά σαφές ότι ο έλεγχος των δεδομένων και των μοντέλων πρέπει να ανήκει στον χρήστη και όχι στον πάροχο. Για την Ελλάδα, αυτό σημαίνει επένδυση σε εθνικές και περιφερειακές υποδομές, πανεπιστημιακά και ερευνητικά κέντρα, καθώς και σε συνεργασίες δημόσιου και ιδιωτικού τομέα που θα αξιοποιούν ανοιχτό λογισμικό και υλισμικό.
Από τις διακηρύξεις στην εφαρμογή
Η πρόσφατη προκήρυξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ύψους 180 εκατ. ευρώ για υπηρεσίες κυρίαρχου νέφους δείχνει ότι το πλαίσιο δεν είναι θεωρητικό. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητά του θα κριθεί από το κατά πόσο οι εθνικές κυβερνήσεις, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, θα ενσωματώσουν τα κριτήρια κυριαρχίας στις δικές τους προμήθειες. Η άκριτη υιοθέτηση «ευρωπαϊκών εκδόσεων» λύσεων από παγκόσμιους παρόχους, όπως το European Sovereign Cloud της Amazon Web Services, δεν αρκεί αν δεν συνοδεύεται από ουσιαστικό έλεγχο, διαφάνεια και δυνατότητα απεξάρτησης.
Η επιλογή είναι σαφής: είτε η Ελλάδα και η Ευρώπη θα επενδύσουν συστηματικά σε ανοιχτό λογισμικό, ανοιχτό υλισμικό και τοπικές υποδομές, είτε θα παγιώσουν έναν ρόλο ψηφιακού καταναλωτή, εξαρτημένου από αποφάσεις που λαμβάνονται εκτός των δημοκρατικών και θεσμικών τους πλαισίων. Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, η πολιτική προμηθειών δεν είναι τεχνικό ζήτημα. Είναι ζήτημα κυριαρχίας, δημοκρατίας και βιώσιμης ανάπτυξης.
Πηγές άρθρου:
- European Commission – Cloud Sovereignty Framework (v1.2.1, Oct. 2025)
Ορίζει τους στόχους, τα επίπεδα διασφάλισης (SEAL) και τη μεθοδολογία αξιολόγησης της ψηφιακής κυριαρχίας στις υπηρεσίες νέφους: https://commission.europa.eu/document/download/09579818-64a6-4dd5-9577-446ab6219113_en - Sovereign Cloud Stack – The European Commission’s Cloud Sovereignty Framework
Ανάλυση και σύγκριση του πλαισίου της Επιτροπής με τις κατηγορίες ψηφιακής κυριαρχίας του SCS, με έμφαση στο ανοιχτό λογισμικό: https://sovereigncloudstack.org/en/the-european-commissions-cloud-sovereignty-framework/ - Ψηφιακή ανεξαρτησία ή ψηφιακή αποικία;
Ανάλυση της ανάγκης για ανοιχτό λογισμικό και υλισμικό ως θεμέλιο ευρωπαϊκής ψηφιακής κυριαρχίας: https://openbusiness.ellak.gr/2025/12/05/psifiaki-anexartisia-i-psifiaki-apikia-giati-i-evropi-chriazete-anichto-logismiko-ke-ilismiko-gia-na-diasfalisi-tin-kiriarchia-tis/