Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε τη νομοθετική της πρόταση για την Πράξη Δημοσίων Συμβάσεων (Public Procurement Act), με την οποία επιχειρείται η συνολική αναθεώρηση του ευρωπαϊκού πλαισίου προμηθειών. Η πρόταση θεσπίζει για πρώτη φορά ισχυρή οριζόντια νομική βάση ώστε οι δημόσιοι αγοραστές να μπορούν να δίνουν προτεραιότητα σε ευρωπαίους παραγωγούς, εισάγει νέες διαδικασίες ανάθεσης και προβλέπει συγκεκριμένες απαιτήσεις ανοιχτού κώδικα για την υπηρεσία ηλεκτρονικών προμηθειών (eProcurement) που πρόκειται να αναπτύξει η ίδια η Επιτροπή.
Η αλλαγή με τη μεγαλύτερη πρακτική σημασία για την αγορά λογισμικού είναι η μετατόπιση του προεπιλεγμένου κριτηρίου ανάθεσης: από τη χαμηλότερη τιμή προς τη βέλτιστη σχέση τιμής–ποιότητας. Πρόκειται για δομική και όχι τεχνική μεταβολή, καθώς αίρει το μεγαλύτερο εμπόδιο που αντιμετώπιζαν επί δεκαετίες οι προμηθευτές λύσεων ανοιχτού κώδικα στους δημόσιους διαγωνισμούς, δίνοντας υποχρεωτική θέση στο τραπέζι στην ποιότητα, την καινοτομία και τη μακροπρόθεσμη αξία.
Η πρόταση σχεδιάστηκε ώστε να αξιοποιεί τους δημόσιους αγοραστές ως εργαλείο διαμόρφωσης της αγοράς, ενώ αναδεικνύει τη σημασία της ψηφιακής νομοθεσίας —όπως η Cloud and AI Development Act, η Cyber Security Act 2.0 και η Chips Act 2.0— η οποία πρέπει να παραμείνει ευθυγραμμισμένη με τον νέο Κανονισμό κατά τη Συνήθη Νομοθετική Διαδικασία (Αιτιολογική Έκθεση).
Γιατί χρειάζεται αναθεώρηση το καθεστώς δημοσίων συμβάσεων;
Σήμερα, σε επίπεδο ΕΕ, το πλαίσιο των δημοσίων συμβάσεων στηρίζεται σε τρεις οδηγίες: μία γενικής εφαρμογής, μία για τους τομείς ύδατος, ενέργειας, μεταφορών και ταχυδρομικών υπηρεσιών, και μία για τις συμβάσεις παραχώρησης. Η δομή αυτή έχει χαρακτηριστεί ασυνεπής και επαχθής. Η μετάβαση σε έναν ενιαίο, απλοποιημένο Κανονισμό δίνει την ευκαιρία να προωθηθεί η ψηφιακή κυριαρχία, να εγκαταλειφθεί η λογική της χαμηλότερης τιμής (άρθρο 98(4)) και να διευκολυνθεί η προμήθεια λογισμικού ανοιχτού κώδικα από τους δημόσιους φορείς.
Με περίπου το 15% του ΑΕΠ της ΕΕ να δαπανάται μέσω δημοσίων συμβάσεων, η μεταρρύθμιση αποτελεί πραγματική ευκαιρία για την κοινότητα ανοιχτού κώδικα. Η πρόταση αντιμετωπίζει ρητά τις προμήθειες ως ισχυρό μοχλό πολιτικής (Αιτιολογική Έκθεση), ενώ η ίδια η Επιτροπή διαπίστωσε ότι το ισχύον πλαίσιο δεν βελτιώνει ουσιαστικά τη νομική σαφήνεια ή την ευελιξία και ότι η διασυνοριακή συμμετοχή εντός της ΕΕ παραμένει περιορισμένη.
Οι βασικές αλλαγές: τι σημαίνουν για τον ανοιχτό κώδικα
Η σημαντικότερη τομή είναι η ενοποίηση τριών ξεχωριστών οδηγιών σε έναν Κανονισμό. Η ομοιομορφία αναμένεται να ενισχύσει τη διασυνοριακή συμμετοχή σε διαγωνισμούς, στηρίζοντας την ανάπτυξη προμηθευτών ανοιχτού κώδικα. Ειδικότερα, η υποχρέωση των αγοραστών να περιγράφουν τα χαρακτηριστικά των λύσεων που αναζητούν με λειτουργικούς όρους (άρθρο 88(3)) αντί να κατονομάζουν προϊόντα (άρθρο 88(5)) αφήνει χώρο ώστε να προταθούν λύσεις που ο αγοραστής δεν είχε καν φανταστεί. Παράλληλα, η πρόβλεψη ότι η ίδια η Επιτροπή θα διαθέσει τη δική της λύση eProcurement ως λογισμικό ανοιχτού κώδικα (άρθρο 132) λειτουργεί υποδειγματικά, αναδεικνύοντας την αξία του ανοιχτού κώδικα ως οχήματος για την ανάπτυξη εργαλείων δημόσιας διοίκησης.
Θετική είναι και η ρητή αναγνώριση του ανοιχτού κώδικα ως εργαλείου καινοτομίας σε όλο το κείμενο. Οι «λύσεις ανοιχτού κώδικα για ψηφιακά συστήματα και στοιχεία δημόσιων υπηρεσιών» αναφέρονται άμεσα ως στόχος καινοτομίας (άρθρο 59(β)), ενώ οι δημόσιοι αγοραστές ενθαρρύνονται ειδικά να εξετάζουν την αγορά λύσεων ανοιχτού κώδικα ή λύσεων με στοιχεία ανοιχτού κώδικα για την επίτευξη στόχων καινοτομίας (άρθρο 61(1)(β)).
Εξίσου σημαντική είναι η στοχευμένη προσπάθεια αποτροπής του εγκλωβισμού σε προμηθευτή (vendor lock-in). Η υποχρεωτική παραχώρηση μη αποκλειστικών αδειών στους δημόσιους αγοραστές (άρθρο 63) διασφαλίζει ότι οι δημόσιοι φορείς διατηρούν το δικαίωμα να συντηρείται, να προσαρμόζεται και να αναβαθμίζεται το λογισμικό τους από οποιονδήποτε προμηθευτή και όχι μόνο από τον αρχικό. Για την κοινότητα ανοιχτού κώδικα αυτό είναι ιδιαίτερα ευπρόσδεκτο, καθώς πλησιάζει σε όσα οι άδειες ανοιχτού κώδικα εγγυώνται εξ ορισμού —ελευθερία χρήσης, τροποποίησης και διαμοιρασμού— και αίρει ένα συγκεκριμένο εμπόδιο που ιστορικά απέτρεπε τους δημόσιους φορείς από το να αλλάξουν προμηθευτή για τη συντήρηση υφιστάμενων συστημάτων.
Το ζήτημα της ευρωπαϊκής προτίμησης
Προβλέπονται, τέλος, ειδικές διατάξεις που επιτρέπουν την προτεραιοποίηση ευρωπαίων προμηθευτών. Η έμφαση στην προώθηση ευρωπαϊκών εταιρειών μέσω μη υποχρεωτικών επιλογών ευρωπαϊκής προτίμησης είναι θετική, χρειάζεται όμως περαιτέρω διευκρίνιση ως προς το πώς θα αλληλεπιδρά με την προμήθεια λογισμικού: ο ανοιχτός κώδικας είναι εγχείρημα παγκόσμιο και είναι αδύνατο να είναι αποκλειστικά ευρωπαϊκής παραγωγής. Για να ευθυγραμμιστούν οι κανόνες των δημοσίων συμβάσεων με την τομεακή νομοθεσία, απαιτείται σαφής σύνδεση με την πρόσφατη Στρατηγική για τον Ανοιχτό Κώδικα — μια στρατηγική που, όπως έχει υποστηρίξει και στο παρελθόν το OpenForum Europe (OFE), πρέπει να λειτουργήσει ως θεμελιώδες σημείο αναφοράς για τις επόμενες πρωτοβουλίες πολιτικής.
Το OFE, που χαιρετίζει τη δημοσίευση της πρότασης, τη θεωρεί βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση: κάνει τις δημόσιες συμβάσεις σαφέστερες και προσφέρει μεγαλύτερη ευελιξία τόσο στους δημόσιους αγοραστές όσο και στους προμηθευτές. Όπως σημειώνει ο Laszlo Igneczi, Εκτελεστικός Διευθυντής του οργανισμού, σε συνδυασμό με την αρχή «open source first» της Cloud and AI Development Act και τη δέσμευση της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για τον Ανοιχτό Κώδικα για κατευθυντήριες γραμμές στις προμήθειες, διαμορφώνεται η αρχιτεκτονική ενός δημόσιου τομέα που μπορεί πράγματι να υλοποιήσει τις φιλοδοξίες κυριαρχίας του αντί απλώς να τις διακηρύσσει. Η ουσιαστική δοκιμασία, προειδοποιεί, θα είναι ο τρόπος με τον οποίο θα οριστεί στην πράξη η «ποιότητα» — και εκεί ακριβώς η κοινότητα ανοιχτού κώδικα οφείλει να είναι παρούσα και να ακουστεί τους επόμενους μήνες.
Τι ακολουθεί
Με την πρόταση να ανοίγει πλέον τη νομοθετική διαδικασία σε Κοινοβούλιο και Συμβούλιο, το OFE θα συνεχίσει να προωθεί τα μέτρα που είχε διατυπώσει στην απάντησή του στην πρόσκληση υποβολής στοιχείων: ρητή επιβεβαίωση ότι οι αγοραστές μπορούν να απαιτούν αδειοδότηση ανοιχτού κώδικα και ανοιχτά πρότυπα, ορισμό της κυριαρχίας μέσω εγγυήσεων και διασφαλίσεων και όχι μέσω της χώρας προέλευσης του προμηθευτή, καθώς και αναγνώριση της δυνατότητας εναλλακτικής πηγής υποστήριξης (second-source capability) ως θεμιτού κριτηρίου ανάθεσης για συμβάσεις λογισμικού.
Πηγή άρθρου: https://openforumeurope.org/